سراج اندیشه

قرن‏ ها اين بحثِ رابطه علم و دين در حوزه علم و در حوزه دين مطرح است. آيا اصولاً دين و علم با هم سازگار هستند يا نيستند؟ اين دعوا به حوزه علم و دين منحصر نشده است و اين پرسش درباره رابطه دين و فلسفه نيز مطرح است. فيلسوف متأله مرحوم ملاصدرا و بوعلي سينا و شيخ ‏اشراق از كساني بودند كه اعتقاد داشتند، بين فلسفه و دين سازگاري وجود دارد، خودشان هم متأله بودند. شيخ اشراق در اواخر كتاب مطارحات مي‏ گويد: حكيم، حكيم نخواهد بود مگر اين كه موت اختياري داشته باشد. و در جاي جاي آثارش نيز مسأله تعبد و زهد و قرائت قرآن و تمسك به عبادات آشكار است.
در غرب هم مسأله تعارض علم و دين مطرح بوده است، به ويژه از زماني كه فلسفه‏ هاي جديد پديد آمد و اَصالت تجربه محور علوم شد و به خصوص پس از تأثير اصالت تجربه به شيوه هيوم در آثار كانت و بعد از كانت هم، هگل و پس از او نيز پوزيتيويست‏ هاي دهه سوم قرن بيستم (بين سال ‏هاي 1920 تا 1932) و ظاهراً از سال 1926 كه حلقه وين تشكيل شد، و گرچه اين حلقه پنج، شش سال بيش‏تر طول نكشيد، امّا در همه اين دوران‏ ها بذر نامطلوبي كه كاشته شده بود، رشد كرد و اثرش در حوزه علم نمودار شد. بعدها هم اصل ايندترمينيسم «هايزم برگ» كه مولود همان اصالت تجربه بود، در فيزيك راه پيدا كرد و زمينه را گسترده ‏تر نمود. آن آراء و تفكرات فلسفي از يك سو و پيشرفت‏ هايي كه در حوزه علوم از بركت اصالت تجربه حاصل شده بود، از سوي ديگر وسيله‏ اي شد تا اين كه عده‏ اي از الحاد سرمايه بگذارند، جنبه هاي سياسي و پيشرفت اقتصادي و گسترش بازار و رواج فساد و فحشاء نيز زمينه را هموارتر كرد، و ملحمه‏ اي پديد آمد كه دعواي علم و دين بود. يادآور مي‏ شوم بررسي هر كدام از اين زمينه‏ ها و تبيين آن، نياز به تحقيقات عميق و گسترده ‏اي دارد كه جايش در حوزه ‏هاي علميه خالي است. به هر حال اجمال مسأله اين است كه از دعواي عقل و دين شروع شده و پس از آن مبدّل به دعواي علوم پوزيتيويسم -كه بخشي از آن، از فلسفه است- با دين گرديد و بعدها هم اين دعوا وارد حوزه علوم تجربي و پس از آن علوم كاربردي شد.
امّا حرف ارزش مندي را محيي ‏الدين در اين باره در آغاز فتوحات دارد، كه بسيار راهگشاست و بايد در اين مباحث كاملاً مورد توجه و دقّت باشد. محيي ‏الدين بعد از فهرست مفصل پانصد و شصت، هفتاد بابي كه براي فتوحات مي‏ آورد و علوم را تقسيم مي‏ كند، اشاراتي دارد كه اسماعيليه چنين مي‏ گويند و لاادريه اين چنان مي‏ گويند و گذرا از اين مطالب ردّ مي‏ شود و مي ‏گويد من با آن‏ها هيچ كاري ندارم، در حقيقت آن‏ها سرجاي خودشان هستند. من مي‏ خواهم شما را از اين مرحله فراتر ببرم و حقايقي را كه يافته‏ ام به شما بگويم، اين جايگاه عرفان است. او مي‏ گويد: بين فلسفه و عرفان، بين رياضيات و عرفان و بين علوم تجربي و عرفان اصلاً اصطكاكي وجود ندارد. جايگاه اين‏ها در حوزه نازل و پاييني است. ابن عربي مي ‏گويد: من سخني فراتر از اين‏ها دارم آن را بشنويد، اگر دليلي داشتم، بپذيريد و اگر نداشتم حداقل انكار نكنيد. فراتر از عرفان، وحي است، دين به ما هو وحي، آن‏چه كه منشأ آن وحي است، آيا با اين علوم تعارض دارد يا ندارد، يعني در عرض است يا در طول اين‏ها است. از تجربه آغاز مي ‏كنيم و بعد رياضيات كه يك نوع فراورده ذهني است، و از اين فراتر فلسفه و پس از آن عرفان و در نهايت وحي، آيا اين‏ها با هم اصطكاك مبنايي دارند؟ اگر وحي فراتر از عرفان هست و دستاورد خاصي است كه نبي به ما مي‏ گويد و ما صدق گفتار نبي را پذيرفته ‏ايم ديگر جايي براي ادعاي تعارض نمي ‏ماند. اساساً اين چند مرحله در طول همديگر قرار دارند. بوعلي و محيي الدين هم اين سخن را مي گويند. پس از اين بحث مبنايي به سراغ مصاديق مي‏ رويم. آيا آن چه را كه در عرفان گفته‏ اند، با آن چه در فلسفه آمده اصطكاك دارد يا ندارد؟ كتاب تمهيدالقواعد «ابن تركه» در حقيقت تلاشي است براي اين‏كه بگويد بين آن‏چه در فلسفه آمده و آن‏چه در عرفان آمده اصطكاك وجود ندارد.
مرحوم علامه طباطبايي(ره) بارها مي ‏فرمودند: قرآن و برهان با همديگر هماهنگ ‏اند. استاد بزرگوار حضرت آية‏الله جوادي نيز «تحرير تمهيدالقواعد» را براي همين نوشته ‏اند. اگر در مبنا، بين عقل و عرفان اصطكاكي وجود ندارد، طبيعي است كه بين اين‏ها و بين وحي هم اصطكاك ذاتي و ماهوي وجود ندارد، حقيقتي لايه لايه است. علوم تجربي و فلسفه يك بخش‏اش را مي ‏گويد و عرفان يك بخش فراتر را و پيغمبر بخشي فراتر از آن را مي‏ يابد و مي گويد و هيچ كس حق ندارد انكار كند، فقط حق دارد بگويد من نمي فهمم. به گفته ويتگنشتاين، كسي كه مي ‏خواهد مرز را تعيين كند بايد از آن طرف مرز هم آگاه باشد، و إلاّ بگويد اين همين است و آن طرف‏اش نيست، اين سخن ناصواب و نسنجيده ‏اي است. براي انكار هر چيزي بايد به آن طرف مقابل نيز آگاه باشد تا آن را انكار كند، كسي حق ندارد ندانسته‏ هايش را منكر شود. بنابراين عالِم تجربي و فيلسوف يا عالم در هر علمي، تنها مي ‏توانند در حوزه علم خودشان بگويند ما اين قدر يافتيم و در باره امور ديگر، اگر كسي وسيله ‏اي براي ادراك داشت، مي‏ سنجيم، اگر توانستيم تشخيص مي ‏دهيم حالا با معجزه يا هر چيز ديگر و چنانچه نتوانستيم تشخيص دهيم، ساكت مي ‏مانيم. امام(ره) بارها مي ‏فرمودند، انكار نكنيد، اين حرف خيلي معني دارد، يعني شما اصلاً حق انكار نداريد، براي اين‏كه انكار كردن آن است كه مي ‏گوييم نيست و كسي كه مي ‏گويد نيست، بايد آگاهي داشته باشد كه اين محمول مال اين موضوع نيست. و وقتي خبر نداريم، حق نداريم انكار كنيم. عارف ادعايي مي‏ كند، حرفش را بررسي مي ‏كنيم، اگر مي خواهد ما را از طريق استدلال ببرد و استدلال نداشت، نمي پذيريم، اگر گفت دنبال من بيا:
تفرج كن همه آيات كبري برو اندر پي خواجه به اسرا              
برو اندر پي خواجه به اسرا برو اندر پي خواجه به اسرا
اگر دستت را گرفت و از طريق سلوك شما را پيش برد و به جايي رسيديد هنيأًلك، اگر هم دنبالش نرفتيد، حقِ انكار نداريد. اين اساس مسأله است. بسياري از اين ملحدانْ و فيلسوفاني كه گاهي كم لطفي كرده‏ اند (مثل كانت) و خواسته‏ اند دين را تنها در حوزه عقل بگنجانند، به اين نكته توجه نداشته‏ اند و جواب آنان همين است.

 ...............................................

نویسنده: دكتر احمد احمدي.
منبع: www.tebyan.net