سراج اندیشه

پرسش:
لطفا راههاي تربيت کودکان را از ديد دانشمندان بيان کنيد
پاسخ:
دانشمندان و پژوهشگران امر تربيت، بهترين و مؤثرترين راهكار وصول به هدف‏هاي مطلوب تربيتي، به خصوص در امر تربيت كودكان را پنج چيز مي‏دانند:
أ) استفاده از روش الگويي يا آموزش رفتاري به جاي گفتاري‏
ب) تقويت روحيه برترگرايي يا كمال طلبي‏
ج) تشويق و تمجيد
د) استفاده از مكان‏هاي مقدس و شعاير مذهبي‏
ه') استفاده از طبيعت در بيدار سازي حس مذهبي‏
1) روش الگويي:
روش الگويي بهترين، مؤثرترين و طبيعي‏ترين وسيله براي انتقال ارزش‏هاي اخلاقي و فرهنگي در خانواده است. بايد به جاي گفتار و پند و نصيحت، با رفتار و عمل خويش آموزش دهيم و جوّ خانه را چنان كنيم كه زندگي در آن فضاي تربيتي به تربيت فرزندان كمك كند. چون فرزندان بسان درختاني هستند كه در آب و خاك خانه رشد مي‏كنند و معمولاً متناسب با همان آب و خاك ميوه مي‏دهند.
تقليد والدين به نماز اول وقت، انجام عبادت در مكان مشخص و ثابتي در منزل، استفاده از سجّاده، پوشيدن لباس نظيف و معطر، باعث قداست و معنويت بيشتر عبادت و جذب و گرايش فرزندان به اين فريضه الهي مي‏گردد.
ب) معرفي الگوهاي برتر و تقويت روحيه برترگرايي:
يكي از ويژگي‏هاي فطري و اميال دروني انسان "روحيه برترگرايي" و يا "كمال‏طلبي و جمال گرايي" است. انسان بههر كاري، شغلي، علمي و مقصدي و حتي بازي علاقه داشته باشد به "برترين‏ها و قرمانان" آن گرايش و علاقه دارد. با استفاده از ادبايت كودكانه انسان هايي را كه "عبادت" و علاقه به نماز و فرهنگ آن، باعث جاودانگي نان درتاريخ بشريت و محبوبيت آنها نزد خدا و انسان‏هاي شريف شده است. معرفي كنيد.
ج) تشويق:
جهت خوشايندسازي دين و مفاهيم و رفتارهاي ديني بايد از ابزارهاي مختلف تشويق كلامي و غير كلامي به خوص در نظار ديگران بهره جست.
د) استفاده از مكان‏هاي مقدس:
بردن كودك به مساجد و مجالس جشن مذهبي و عزاداري و شنيدن صداي قرآن با صوت دلنشين، و ديدن اقامه نماز بزرگ ترها و مشاهده زمزمه‏هاي عاشقانه انسان‏ها در تلطيف روح كودكان مؤثر است.
ه') استفاده از طبيعت در بيداري حس مذهبي كودك:
طبيعت سرشار از زيبايي‏ها و پاكي‏ها است. هر قدر افراد، از جامعه آلوده فاصله بگيرند و به همان نسبت به مشاهده داشت و بيابان و دامن طبيعت نزديك شوند، به صفا و پاكي فطرت نزديك مي‏شوند. آنان با نگاه كردن به ستارگان و ماه و مهتاب و كوه‏ها و صخره‏ها و آبشارها و جويبارها و حيوانات زيبا همانند پرندگان و ماهيان دريا، ضمن ديدن و آشنا شدن با نشانه‏ها و نعمت‏هاي الهي، و پيدا كردن نشاط و سرور روحي و دست يافتن به لذت‏هاي طبيعي، از غفلت‏ها و آلودگي هايي كه جامعه امروزي براي كودكان و نوجوانان و جوانان فراهم كرده است، دور مي‏مانند، در نتيجه فطرت خدا جويي آنان در مسير طبيعي رشد پيدا مي‏كند و با يكد تلنگر و اشاره مي‏توان آنان را به نماز و عبادت و تسبيح موجودات جهان براساس "يسبح للّه ما في السموات و الارض" آشنا و مأنوس كرد.
بازنگري در برخي مؤلفه‏ هاي ذكر شده‏
والدين به خصوص مادران زيادي گله‏هاي خود را از فرزندان‏شان اين گونه بيان مي‏كنند: كودكان ما قبل از اين كه به سن بلوغ برسند، در انجام فرائض ديني از ما پيشي مي‏گيرند، ولي وقتي به سن تكليف مي‏رسند، در انجام فرائض ديني دچار سستي شده و در مواردي از انجام آن خودداري مي‏كنند. وقتي بزرگترها از آنان مي‏پرسند كه آيا نماز خود را خوانده‏ايد، متوسل به دروغ شده، مي‏گويند خوانده‏ايم.
برخي به اين عقيده‏اند كه اگر كودكان، پدران و مادران خود را الگو قرار بدهند و بزرگ‏ترها همه در انجام وظايف ديني اهتمام و مراقبت كافي داشته باشند، خود به خود كودكان از آنان تبعيت خواهند كرد.
اما بايد اعتراف كرد در خانواده‏هايي كه پدران و مادران با اهتمام و دقت، در اول وقت به نماز مي‏پردازند نيز اين مشكل وجود دارد.
بررسي‏ها نشان مي‏دهد كه در چنين مواردي مقصر اصلي والدين و خانواده‏اند، زيرا آن چه را به فرزندان خويش آموخته‏اند، شكل ظاهري نماز خواندن بوده است.
بديهي است در دوره كودكي، اساس يادگيري كودكان بر پايه تقليد است.
كودكان در دوران كودكي، حركات پدران و مادران خود را تقليد مي‏كنند و انجام مي‏دهند و والدين گمان مي‏كنند آن‏ها با علاقه و عشق به خواندن نماز مي‏پردازند. البته ممكن است با عشق و علاقه عبادت كنند اما عشقي احساسي، عاطفي و بر پايه تقليد، نه مبتني بر معرفت و آگاهي. طبيعي است وقتي كودك دوره تقليد را پشت سر مي‏گذارد و در سنين بلوغ به تفكر و انديشه مي‏پردازد، همه اموري را كه قبلاً براساس تقليد انجام داده، يكي پس از ديگري رها مي‏سازد. پدر و مادر ناگهان احساس مي‏كنند كه كودك نماز خواندن ديروز، امروز از تمام خواندن خودداري مي‏كند. علت آن است كه پدران و مادران به جاي بيدار ساختن ح ديني و مذهبي در كودكان، به عقل تقليدي فرزندان خود دلشاد گشته و باور كرده بودند وظيفه خود را انجام داده‏اند.
بديهي است اگر فريضه نماز در دوره كودكي براساس "بيدار حسي ديني" انجام شده باشد، كودك هرگز خواندن آن را ترك نمي‏كنند.(1)
بنابراين اگر چه روش‏هاي الگويي و تقليدي و تشويقي در بُرهه‏اي از زمان مفيد و مؤثر است، اما هميشه كارساز نيست، بلكه بايد در عرض يا طول آن‏ها (به تناسب استعدادهاي متفاوت بچه‏ها) و از راه بيان حكمت‏ها و هدف‏هاي آفرينش و عبادت‏ها با رعايت ادبيات كودكانه، حس ديني و مذهبي آنان را بيدار و آگاه ساخت.
پي‏نوشت‏ها:
1 - مجيد رشيد بود، ماهنامه پيوند، ش 267، ص